همه افراد در طول زندگی خود برای امرار معاش نیاز به شغل و حقوق دارند؛ اما با گذشت زمان بدلیل کهولت سن، این توانایی در افراد کم‌رنگ شده و به سن بازنشستگی می‌رسند. در اینجا حمایت دولت‌ها از بازنشستگان آغاز شده و هر کشوری، یک ارگان برای انجام این ماموریت دارد که در ایران سازمان تامین اجتماعی است. علاوه بر ارگان مربوطه، شرایط بازنشستگی نیز در کشورهای مختلف متفاوت بوده و در ایران نیز بازنشسته شدن شرایط خاص خود را دارد.

 

بازنشستگی چیست؟

براساس قوانین تامین اجتماعی، بازنشسته به فردی اطلاق می‌شود که به یکی از شروط بازنشستگی رسیده و می‌تواند با دریافت حکم، از مستمری تامین اجتماعی برخوردار شود. پرداخت این مستمری تا زمانی که بیمه شده در قید حیات باشد، ادامه دارد و پس از فوت وی به بازماندگان آن می‌رسد. این بازماندگان شامل موارد زیر می‌شوند:

• همسر دائم متوفی تا زمانی که ازدواج مجدد نکند.
• فرزندان متوفی دارای سن کمتر از 18 سال، مشغول به تحصیل یا عدم توانایی کار به دلیل نقص عضو و بیماری
• اگر پدر و مادر تحت تکفل متوفی سن 60 و 55 یا از کارافتادگی داشته باشند و مستمری دریافت نکند؛ 20 درصد از حقوق وی را دریافت می‌کنند.

در ابتدا تعاریف مرتبط در حوزه بازنشستگی به اختصار در زیر بیان شده است.

• بازنشستگی : عبارت است از عدم اشتغال بیمه شده به کار به سبب رسیدن به سن بازنشستگی مقرر در قانون
• بیمه شده: شخصی است که رای مشمول مقررات تامین اجتماعی بوده و با پرداخت الباقی به عنوان حق بیمه استفاده از مزایای مقرر در این قانون را دارد.
• حق بیمه: عبارت از وجهی است که به حکم این قانون و برای استفاده از مزایای موضوع آن به تامین اجتماعی پرداخت می گردد.
• مستمری : عبارت است از وجهی که طبق شرایط مقرر در این قانون به منظور جبران قطع مقام یا قسمتی از درآمد به بیمه شده و در صورت فوت او برای تامین معیشت بازماندگان وی به آنان پرداخت می شود.

در اصطلاح عام شاغلین به چند دسته تقسیم می شوند :

• شاغلین دولتی که در دستگاه های دولتی مشغول بکار بوده و مشمول قوانین استخدامی کشوری می باشند به این دسته از شاغلین مستخدم می گویند.
• شاغلین بخشهای خصوصی و دولتی که در بنگاه ها و شرکتها و کارخانجات و واحدهای صنفی و دستگاه های دولتی مشغول بکار بوده و این افراد تابع قوانین کار می باشند. به این دسته از شاغلین که تابع قانون کار هستند کارگر می گویند.
• عده ای از شاغلین نیز در بخشهای نظامی مشغول بکار بوده و تابع صندوق نیروهای مسلح می باشند و اینگونه شاغلین را مستخدمین نیروهای مسلح می نامند.

اما وجه مشترک تمام این افراد در نظام بازنشستگی آنان قرار دارد با این تفاوت که بازنشستگی هر یک از مستخدم، کارگر و نظامی تابع صندوق خود بوده به عنوان مثال مستخدمین تابع صندوق بازنشستگی کشور – کارگران تابع صندوق تامین اجتماعی یا صندوق های دیگر موجود (مانند: صندوق فولاد، صندوق آینده ساز و…)

شاغلین نیروهای مسلح تابع صندوق تامین اجتماعی نیروهای مسلح می باشد با توجه به ماهیت سایت صبا مشاور و تخصصی بودن این مجموعه در حوزه روابط کار و تامین اجتماعی در تلاشیم تا موضوع بازنشستگی را در زیر مجموعه قوانین تامین اجتماعی به صورت کامل مورد بحث قرار داده و نکاتی که در این زمینه وجود دارد برای کاربران و کلیه عزیزانی که در این حوزه دچار سردرگمی و مشکل می باشند بیان شده است.

شرایط بازنشستگی تامین اجتماعی

ابتدا لازم می دانیم اعلام کنیم بازنشستگی به دو بخش عادی و پیش از موعد و یا بازنشستگی از طریق مشاغل سخت و زیان آور تقسیم می شود. ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی شرایط استفاده از بازنشستگی را به صورت کامل اعلام نموده و مشمولین این ماده می تواند با درخواست از شعبه خود (بیمه پردازی در شعبه تامین اجتماعی) و دارا بودن شرایط اقدام به بازنشستگی شدن خود نمایند. در صورت کلی، بازنشستگی با دارا بودن دو شرط قابل اقدام می باشد.

1. پیش از بازنشستگی حداقل ۱۰ سال سابقه حق بیمه پرداخت شده باشد.
2. داشتن سن برای مردان ۶۰ سال و زنان ۵۰ سال تمام باشد.

حال این موضوع کلیات نحوه بازنشستگی را در بر می گیرد در واقع فرد (مرد)  اگر سن ۶۰ سال تمام را داشته باشد اما فاقد سابقه ۱۰ سال باشد قانونگذار این اجازه را مصوب نموده ما بود تفاوت سوابق موجود و کسر سوابق مورد خریداری فرد قرار واقع شود و با تکمیل سابقه ۱۰ سال امکان درخواست بازنشستگی برای شخص مهیا گردد برای زنان باسن ۵۰ سال قابل تحقق خواهد بود به شرط داشتن سابقه حداقل ۱۰ سال تمام به عنوان بیمه پرداز یا تکمیل سوابق کسر با خرید آن به استناد اصلاحی ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی مصوب ۱۶ /۱۲/ ۷۱ ماده ۷۶ قانون مذکور شامل دو تبصره گردید که عبارت است از:

تبصره ۱ ماده ۷۶ کسانی که سی سال تمام کار کرده و حق بیمه مدت اشتغال را پرداخت نموده باشند در صورت داشتن سن ۵۰ سال تمام برای مردان و ۴۵ سال تمام برای زنان می‌توانند تقاضایی که مستمری بازنشستگی خود را به شعبه تامین اجتماعی ارائه و درخواست نمایند(اصلاحی مصوب ۱۶ ا/۱۲/ ۷۱)

مشمولین قانون در صورت احراز شرایط زیر حق استفاده از مستمری بازنشستگی را خواهند داشت:

1- بیمه شدگانی که حداقل 20 سال حق بیمه مقرر را قبل از تاریخ تقاضای بازنشستگی پرداخت و سن مرد به 60 سال تمام و سن زن به 55 سال تمام رسیده باشد.

(اصلاحیه ماده 76 قانون تامین اجتماعی مصوب 14/7/1380)

توضیح اینکه به موجب جزء 3 بند (ب) قانون اصلاح تبصره 2 الحاقی به ماده 76 قانون تامین اجتماعی مصوب 14/7/1380(مجمع تشخیص مصلحت حداقل سابقه  پرداخت حق بیمه مقرر ماده 76 قانون (10سال) بصورت پلکانی افزایش و به ازای هر سال از تاریخ تصویب یک سال اضافه گردد به نحوی که در یک فرایند ده ساله حداقل مزبور 20 سال ارتقاءیافته است.

در طول این ایام هر زمان که بیمه شده حداقل شرایط مقرر در ماده ۷۶ قانون (۱۰ سال سابقه و ۶۰ سال سن برای مردان و پنجاه سال برای زنان )را احراز نمایند سابقه مقرر در جزء ۳ بند ب ماده واحد مذکور در آن زمان جایگزین ۱۰ سال سابقه مورد نظر ماده ۷۶ قانون و از تاریخ مزبور به بعد زمانی که بیمه شده درخواست بازنشستگی نمایند علاوه بر داشتن شرط سنی مقرر در قانون حقوق حداقل سابقه مندرج در جدول زیر را نیز باید داشته باشد.

تبصره ۲ ماده ۷۶

بیمه شدگانی که حداقل ۲۰ سال متوالی و یا ۲۵ سال متناوب در کارهای سخت و زیان آور(محل سلامت) اشتغال داشته و در هر مورد حق بیمه مدت مزبور را به سازمان تامین اجتماعی پرداخته باشند می توانند تقاضای مستمری بازنشستگی نمایند هر سال سابقه اشتغال و پرداخت حق بیمه در کارهای سخت و زیان آور ۱/۵ محاسبه خواهد شد.

(قانون اصلاح تبصره ۲ الحاقی ماده ۷۶ قانون اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصره ماده ۷۹ قانون تامین اجتماعی مصوب ۱۳۵۴ و الحاق دو تبصره به ماده ۷۶ قانون مصوب ۱۳۷۱ مصوب ۱۴/۷/۱۳۸۰) افرادی که فاقد شرط سابقه مقرر در این بند بوده لیکن متقاضی استفاده از سایر ضوابط بازنشستگی مقرر در ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی و تبصره های ۱ و ۳ و ۴ آن هستند هر سال سابقه اشتغال و بیمه پردازی آنان در کارهای با ماهیت سخت و زیان آور یک و نیم سال محاسبه خواهد شد.

(قانون تفسیر جزء( ۱ )بند (ب) تبصره ۲ الحاقی ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی مصوبه 29/6/1390 مجلس شورای اسلامی)

در صورتی که بیمه شدگان مذکور قبل از رسیدن به به سابقه مقرر در این قانون دچار فرسایش جسمی و روحی ناشی از اشتغال در کارهای سخت و زیان آور گردند با تاییدیه کمیسیون‌های پزشکی موضوع ماده ۹۱ قانون تامین اجتماعی با هر میزان سابقه خدمت از مزایای مندرج در این قانون برخوردار خواهند شد( قانون اصلاح تبصره ۲ الحاقی ماده ۷۹ قانون اصلاح مواد ۷۲ و ۷۷ و تبصره ماده ۸۷ قانون تامین اجتماعی مصوب1۳۵۴و الحاق دو تبصره به ماده ۷۶ مصوب ۱۳۷۱ مصوبه ۱۴ /۷/1380)

با توجه به گستردگی مطالب در خصوص موضوع مشاغل سخت و زیان آور و بازنشستگی این گروه از بیمه پردازان که مشمول سنوات ارفاقی از محل مشاغل سخت و زیان آور محل سلامت می‌گردند این مبحث به صورت جداگانه و با توضیحات مبسوط و کامل در بخش های مرتبط با مشاغل سخت و زیان آور بیان خواهد شد.

تبصره ۳ ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی: بیمه شدگان ای که دارای ۳۵ سال تمام سابقه خدمت و پرداخت حق بیمه می باشند فارغ از شرایط سنی و بدون در نظر گرفتن سن موضوع تبصره یک ماده ۷۶ مقرر در قانون می توانند تقاضای بازنشستگی خود را به سازمان اعلام نمایند.

تبصره ۴ ماده ۷۶ قانون تامین اجتماعی: زنان کارگر اشتغال زنان مشمول قانون کار می توانند با داشتن حداقل ۲۰ سال سابقه کامل و ۴۲ سال تمام سن به شرط پرداخت و وجود سابقه بیمه پردازی با ۲۰ روز حقوق بازنشسته گردند.

نکته

زنان دارای سن ۴۲ سال تمام و داشتن سابقه بیش از بیست سال به نسبت میزان پرداخت حق بیمه مازاد می توانند بازنشسته و به همان میزان ( روز ) بازنشسته شود. مثال، خانمی با ۴۵ سال سن و ۲۵ سال سابقه امکان درخواست بازنشستگی با برخورداری از تبصره ۳ ماده ۷۶ را می‌تواند درخواست نموده و یا ۲۵ سال سابقه ۲۵ روز حقوق بازنشسته گردد.

نحوه محاسبه مستمری بازنشستگی

با توجه به نحوه و چگونگی شرایط بازنشستگی و درخواست دین پردازان پس از احراز بازنشستگی مهمترین موضوع نحوه محاسبه مستمری بازنشستگی و حقوقی که از این محاسبه بیمه پرداز تعلق می‌گیرد و حکمی که به تبع آن برای صادر می شود می باشد. در این بخش به نحوه محاسبه مستمری بازنشستگی و نکاتی که قابل توجه در این محاسبه می باشد می‌پردازیم.

مطابق ماده ۷۷ قانون تامین اجتماعی میزان مستمری بازنشستگی عبارت از یک سی ام متوسط نمود و یا حقوق بیمه شده ضربدر سنوات پرداخت حق بیمه به شرطی که از ۳۵ سی ام متوسط مزد یا حقوق تجاوز نکند.

برای به دست آوردن متوسط مزد مبنای محاسبه مطابق تبصره ماده ۷۷ برابر است با مجموع مزد و حقوق بیمه شده که بر اساس آن حق بیمه پرداخت گردیده ظرف پرداخت دو سال آخر مبنای میانگین مزد می گردد یعنی میانگین دو سال آخر پرداخت حق بیمه تقسیم بر ۲۴ که با جمع میانگین حق بیمه دو سال آخر و تقسیم بر ۲۴ مبلغ مستمری متعلقه تعیین و با احتساب سوابق بیمه پرداخت حقوق مستمری تعیین می گردد.

نکته طبق ماده ۳۹ قانون برنامه پنجم توسعه مقرر شده بود در صورتی که میانگین دو سال آخر بیش از نرخ رشد طبیعی بوده باشد و با سالهای قبل همخوانی نداشته باشد به شرطی که این افزایش نامتعارف ناشی از ارتقاء شغلی نباشد میانگین ۶۰ ماه آخر بیمه پردازی مبنای محاسبه نرخ مستمری قرار داده شود (ماده۳۱برنامه ۵توسعه).

که این ماده در برنامه توسعه ششم حذف و تبصره ماده ۷۷ قوت خود باقی مانده است البته در برنامه توسعه چهارم مطابق بند ج  ماده ۹۶ قانون چهارم توسعه به این نامتعارف بوده نمود و چگونگی مبنا قرار گرفتن محاسبه نیز اشاره و مصوب شده بود که مبنای محاسبه ماده ۷۷ و تبصره آن می باشد به شرطی که تامین اجتماعی علاوه بر دریافت مابه التفاوت میزان کسور کارگر و کارفرما به نسبت دستمزد واقعی و دستمزد اعلام شده سالهای قبل از کارفرما ذیربط خسارت وارده را دریافت نماید مشروط بر اینکه افزایش مزد دو سال آخر ناشی از ارتقاء شغل فرد نبوده باشد که این امر نیز در برنامه ۵ و 6 مسکوت و ملغی شده است.

برنامه توسعه هفتم هنوز تا پایان ۱۴۰۱ به مجلس ارائه نگردیده و مبنا تمام قوانین همان برنامه توسعه ششم تصویب برنامه هشتم توسعه می باشد.

به این نکته باید توجه داشت افرادی که در طی حق بیمه خود مستمری از کار افتادگی جزئی ناشی از کار دریافت می نمایند در زمان درخواست برقراری مستمری بازنشستگی مبلغ مستمری از کار افتادگی مبنایی برای محاسبه میانگین دستمزد ندارد چرا که مبلغ مستمری از کار افتادگی جزئی مشمول کسر حق بیمه نبوده و تاثیرگذار در متوسط دستمزد برای محاسبه میزان بازنشستگی نمی باشد بنابراین تنها مبلغ مذکور (مستمری از کار افتادگی جزئی ناشی از کار) می تواند مازاد بر حداکثر حقوق و مزایای مشمول کسر حق بیمه بیمه شده در زمان محاسبه متوسط دستمزد منظور گردد.

در ماده ۳۴ قانون تامین اجتماعی آورده شده در صورتی که فرد برای دو یا چند کارفرما کار کند هر یک از کارفرمایان مکلف اند به نسبت مزد یا حقوق که می پردازند حق بیمه سهم بیمه شده را از مزد یا حقوق کسر به انضمام سهم خود به سازمان تامین اجتماعی پرداخت نمایند

نکته: میزان پرداخت حق بیمه فرد در چند کارگاه حداکثر تا تعیین سقف حقوق و مزایا است که شورای عالی کار تعیین نموده است.

به عبارت دیگر اگر فردی در یک کارگاه حداکثر حقوق را در لیست بیمه پرداخت(سقف حقوق)  می نماید کارگاه بعدی الزامی به پرداخت مازاد بر سقف حقوق ندارد که در این خصوص در بخش مربوط به کارفرما مطالب به طور کامل بیان خواهد گردید.

میزان مستمری افراد شاغل در چند کارگاه

حال اگر فردی بیمه شده در زمان اشتغال در چند کارگاه حق بیمه پرداخت نموده است نحوه محاسبه مستمری بیمه شده که در زمان احراز شرایط و در طول مدت محاسبه متوسط مزد و حقوق در دو یا بیش از دو کارگاه به طور همزمان بیمه پرداز می باشد به شرح زیر اعلام می گردد.

• در ابتدا دستمزد هر یک از کارگاه های مشمول کسر حق بیمه در طول ایام مربوط به محاسبه متوسط دستمزد (دو سال آخر بیمه پردازی ) به صورت جداگانه و ماه به ماه با رعایت پرداخت حق بیمه جمع(تجمیع) می گردد.
• میانگین دستمزد مشمول حق بیمه هر دو کارگاه جداگانه محاسبه می گردد.
•  میانگین به دست آمده در خصوص هر کارگاه در میزان سابقه اشتغال در همان کارگاه (مدت کار در کارگاه هایی که بیمه منظور و حق بیمه پرداخت شده است  ضرب گردید و بر عدد ۳۰ (مبنا ۳۰ سال سابقه )تقسیم و مجموع اعداد به عنوان مستمری استحقاقی بیمه شده تعیین می گردد.

مستند به دادنامه دیوان 140 الی ۱۶۲ مورخ ۲۸ /۲/ ۱۳۹۴50798/90/1000 مورخ 23/9/1390 و بخشنامه 5030/91/4401  مورخ ۲۱ /۸/ ۹۱ مورد نظر و مطابق مواد ۳۴ و ۷۷ قانون تامین اجتماعی را مغایرت با قانون ندارد و قابل اجرا قرار داده است. در صورتی که فردی بازنشسته می گردد و بعد از بازنشستگی( هر زمان بعد از صدور حکم بازنشستگی ) مجدد اشتغال به کار پیدا نماید نحوه محاسبه مستمری جدید ( پس از اتمام اشتغال به کار مجدد ) به شرح زیر می باشد:

نکته: بعد از اینکه فرد  بازنشسته می گردد و مجدد به کار اشتغال پیدا می نماید و پس از اتمام اشتغال به کار مجدد نیازی به تقاضای بازنشستگی جدید نداشته و ملاک برقراری مستمری بازنشستگی نمی‌باشد و صرفاً با اعلام ترک کار از سوی کارفرما حکم جدید مستمری بازنشستگی صادر می شود.

نحوه محاسبه بازنشستگی پس از اشتغال به کار و صدور حکم جدید بازنشستگی

• مستمری قابل پرداخت اولیه = مستمری قبل از اشتغال مجدد + افزایش موضوع ماده 96 (تا قبل از تاریخ ترک کار ثانویه )
• مستمری استحقاقی ثانویه = مدت اشتغال مجدد × متوسط دستمزد دوران اشتغال به کار مجدد (حداکثر در 2 سال پرداخت حق بیمه) 30
• مستمری قابل پرداخت  =  مستمری استحقاقی ثانویه + مستمری قابل پرداخت اولیه

بر اساس مصوبه 122290/ت51128  مورخ ۵/10/1395 هیئت وزیران موضوع آیین نامه اجرایی ماده ۵۹ قانون برنامه پنج ساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران مقرر گردد. آن دسته از کارکنان دستگاه‌های اجرایی (تابع خدمات کشوری و لشکری) که از مورخ  1/1/1388تا زمان  لازم الاجرا بودن قانون( که کماکان لازم الاجرا می باشد) بازنشسته شده یا خواهند شد و حق بیمه مربوط به اضافه کار این افراد کسر نشده باشد.

پایه بر اساس تصویب نامه صدرالاشاره از تاثیر حق بیمه های مکسوره از محل اضافه کار در طول دوره خدمت بهره مند گردند. دستگاه های اجرایی مطابق ماده ۵ قانون خدمات کشوری شامل کلیه وزارتخانه ها ، موسسات دولتی موسسات و نهادهای عمومی غیر دولتی، شرکت های دولتی و کلیه دستگاه هایی که مشمول قانون فوق بر آنان لازم می‌باشد از قبیل شرکت ملی نفت، سازمان گسترش و نوسازی صنایع، بانک مرکزی ایران، بانک ها،  بیمه های دولتی نامیده می شود.

نکته: کارکنان مشمول قانون کار در دستگاههای اجرایی و شرکت هایی که باید از 1/1/ ۱۳۸۸ در اجرای سیاست‌های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی به بخش غیردولتی واگذار گردیده اند مشمول تصویب نامه 122290/ت51128 مورخ ۵ /10/ ۹۵ هیئت وزیران نمی گردند همچنین افرادی که در دو سال آخر پرداخت حق بیمه سقف دستمزد حق بیمه را پرداخت نموده باشند اضافه کاری لحاظ نشده آنان مشمول کسر حق بیمه نخواهد گردید. در خصوص نحوه محاسبه و فرایند اجرایی اعمال اضافه کار در محاسبه مستمری بازنشستگی در فصل ها و بخش های دیگر به اجمال مطالب ارائه خواهد شد.