اضافه کاری در قانون کار و نحوه محاسبه آن یکی از مهمترین چالشهای بین کارفرما و کارگران یا کارمندان به حساب میآید. اضافهکاری یکی از مزایای قانون کار بوده که ساعات آن به توافق بین کارگر و کارفرما بستگی دارد. کارگران و کارمندان هر مجموعهای موظف هستند تا ساعات مشخصی را برای کارفرما کار کنند. برخی مواقع افراد در کنار ساعاتی که موظف به کار کردن در طول روز هستند، ساعات و روزهای اضافهای را هم نیز به کار کردن میپردازند؛ به این موضوع اضافهکاری گفته میشود که دارای قوانین و شرایط خاصی است. اطلاع از قوانین و نحوه محاسبه اضافهکاری از اهمیت قابل توجهی برخوردار است.
اضافه کاری چیست؟
اضافهکاری یکی از مسائلی است که کارگران و کارمندان در حیطه شغلی خود با آن سروکار دارند. این افراد برخی مواقع در محاسبه اضافهکاری با کارفرمای خود به مشکل برمیخورند. میزان ساعت کار موظفی کارگران بر اساس ماده 51 قانون کار، حداکثر 8 ساعت طی یک روز و حداکثر 44 ساعت طی یک هفته است. لذا هر ساعتی اضافه بر این میزان، اضافهکاری به حساب میآید. البته اضافهکاری قوانین خاصی داشته و فرد نمیتواند هر چقدر که دلش خواست در محل کار بماند و کار کند؛ این فرد مشمول دریافت حقوق اضافهکاری نمیشود. در واقع فرد باید با کارفرمای خود درمورد اضافهکاری به توافق برسد. در مشاغل سخت و زیان آور محدودیتی برای اضافه کاری وجود دارد و افراد نمیتوانند بیشتر از ساعات تعریف شده کار کنند؛ میزان کار افراد در مشاغل سخت و زیانآور، حداکثر 6 ساعت در روز و حداکثر 36 ساعت در هفته است.
شرایط قانونی بودن اضافه کاری
طبق ماده 59 قانون کار، اضافهکاری در شرایط عادی تنها با رعایت شرایط خاصی امکانپذیر است:
- موافقت طرفین ( کارفرما و کارگر یا کارمند)
- پرداخت 40 درصد اضافه بر حقوق هر ساعت کار معمولی
- بیشتر نشدن میزان ساعات کار اضافی از 4 ساعت در روز (در صورت توافق طرفین بیشتر از این ساعت هم مشکلی ندارد)
افراد برای رسیدن به جواب قانونی سوال و ابهام خود در خصوص قوانین اضافهکاری باید از یک فرد متخصص و با تجربه نیز کمک بگیرند. مشاوره تامین اجتماعی اطلاعات بهتری در خصوص قانون وزارت کار در مورد اضافه کاری دارد. به طور مثال اینکه آیا اضافهکاری مشمول لیست بیمه میشود یا خیر. همچنین برخی مواقع ممکن است که فرد نتواند اضافهکاری خود را دریافت کند و به سمت شکایت از کارفرما برود. مشاوره تامین اجتماعی به وی کمک خواهد کرد که این موضوع را به صورت قانونی پیش ببرد و حق و حقوق خود را دریافت کند.
مطلب مرتبط: مشاوره قانون کار
نحوه محاسبه اضافه کاری
روش محاسبه اضافه کاری در قانون کار بدین نحو است که هر ساعت کار بر میزان دستمزد ساعتی ضرب میشود؛ سپس 40 درصد از دستمزد هر ساعت کار معمولی به رقم به دست آمده قبلی افزوده میشود؛ مبلغ همان دستمزد برای هر ساعت اضافهکاری است. به طور مثال اگر برای هر ساعت 100 هزار تومان دستمزد دریافت شود، میزان دستمزد فرد برای یک ساعت اضافهکار 140 هزارتومان خواهد بود. هر چقدر ساعت بیشتر باشد، رقم دستمزد ساعتی در تعداد ساعت ضرب خواهد شد. حقوق اضافهکاری در برخی روزها مثل جمعه، عیدی، سنوات و سختی کار فرمولهای مشخصی دارد. با توجه به اینکه حقوق و دستمزد کارگران و کارمندان به صورت ماهیانه پرداخت میشود؛ اضافهکاری هم نیز به صورت ماهیانه محاسبه و پرداخت خواهد شد.
انواع اضافه کاری
اضافهکاری انواع مختلفی دارد که هرکدام از آنها به شکل متفاوتی مشمول محاسبه اضافهکاری میشود:
اضافهکاری در روز جمعه
طبق ماده 62 قانون کار، جمعه جزو روزهای تعطیل به حساب میآید. اما در صورت نیاز و با توافق کارفرما و کارگر، در این روز فرد میتواند اضافهکاری داشته باشد. محاسبه اضافهکاری در روز جمعه با سایر روزهای تعطیل متفاوت بوده که هم شامل 40% اضافه مزد برای جمعهکاری و هم شامل 40% اضافهمزد برای تعطیل کاری میشود. ولی باید توجه داشت که اگر کارفرمایی کارگران را در روز جمعه بهکار بگیرد باید یک روز عادی در طی هفته را به عنوان روز تعطیل در نظر بگیرد.
اضافه کاری در روزهای تعطیل کاری
طبق ماده 63 قانون کار، کار کردن در روزهای تعطیل رسمی و 11 اردیبهشت (روز کارگر) اضافهکاری محسوب میشود؛ کارفرما موظف خواهد بود که برای به کار گرفتن کارگران در این روزهای تعطیل به آنها اضافهکاری پرداخت کند. کار کردن در این روز مشمول محاسبه اضافهکاری 40% خواهد بود.
شب کاری
شبکاری یکی دیگر از انواع اضافهکار محسوب میشود. در این نوع اضافهکاری فرد در ساعات شب تا صبح به فعالیت میپردازد. البته شبکاری به شرط آنکه فرد به صورت شیفتی کار نکند، اضافهکاری خواهد بود. ساعت شبکاری از ساعت 6 تا 10 شب است. در شبکاری 35% اضافه دستمزد برای هر ساعت کار در شب در کنار دستمزد ساعت کاری معمولی، نیز تعلق میگیرد. همچنین اگر فردی دارای یک شیفت کاری در طی روز باشد و به شبکاری هم بپردازد، 35% بابت شبکاری و 40% بابت اضافهکاری علاوه بر مزد یک ساعت کار خود دریافت خواهد کرد. در نظر داشته باشید شبکاری تنها به کارگران و کارمندان غیرنوبتی تعلق میگیرد. این امر، کار طاقتفرسایی است.
تفاوت جمعه کاری و تعطیل کاری
افراد با دانستن جمعه کاری و تعطیل کاری دوست دارند تا بدانند که این دو با یکدیگر چه تفاوتی دارند. در هر دو برای هر ساعت اضافهکار، 40 درصد اضافه مزد نسبت به ساعات معمولی در نظر گرفته میشود، اما این دو در نحوه محاسبه با هم تفاوت دارند. به طور مثال این امکان وجود دارد که فردی هم در روز جمعه و هم یک روز تعطیل رسمی در وسط هفته کار کرده باشد. در این صورت به خاطر اینکه فرد در طول هفته هیچ روز تعطیل دیگری نداشته، برای روز جمعه او، هم جمعهکاری و هم اضافهکاری محاسبه میشود؛ مزد این روز او 180%خواهد بود. اما برای روز تعطیل رسمی وسط هفته، تنها اضافهکاری که برابر با 140% است، تعلق میگیرد.
مزایا و معایب اضافه کاری چیست؟
اضافهکاری در قانون کار مزایا و معایبی دارد که بهتر است کارگران و کارمندان با آن آشنا باشند:
مزایای اضافه کاری
اضافهکاری با وجود اینکه وقت بیشتری از فرد میگیرد و او را خسته میکند، اما مزایای مختلفی را برای او و کارفرما به همراه دارد:
افزایش درآمد برای کارکنان و سود متقابل کارفرما
افراد با اضافهکاری میتوانند درآمد خود را افزایش دهند. همه کارگران و کارمندان به افزایش درآمد خود تمایل دارند. بر همین اساس، افراد پول بیشتری را برای پساندازن کردن، اقساط وام و سایر هزینههای خود مانند رفتن به تعطیلات و مسافرت خواهند داشت. البته هدف نهایی فرد بهعنوان یک کارگر یا کارمند، باید ارتقای جایگاه شغلی یا تلاش برای پیداکردن موقعیت شغلی جدید در جای دیگری باشد.
کمک به پیشرفت شغلی
افراد با اضافهکاری میتوانند به پیشرفت شغلی هم برسند. در صورتیکه فرد در یک فضای رقابتی مشغول به کار باشد با موافقت کارفرمای خود میتواند به اضافهکاری بپردازد. در واقع این فرد با تلاش برای کسب نتایج بهتر و جلو بردن کارها خواهد توانست، نظر مدیر بخش خود را به سمت توانایی خود جلب کرده و در کار خود پیشرفت کند.
افزایش بهرهوری و انعطاف پذیر شدن نیروی کار
اضافهکاری بهرهوری را هم افزایش خواهد داد. با اختصاص زمانی بیشتر برای جلو بردن وتکمیلکردن کارها، بهرهوری کاری شما بهطور طبیعی افزایش پیدا خواهد کرد؛ هر چند که بهرهوری همیشه بهمعنای افزایش کمیت کارهای انجامشده نیست. همچنین انعطافپذیری افراد در کار هم بالا خواهد رفت.
ایجاد ارتباطی صمیمی با همکاران
اضافه کاری بههمراه چند نفر دیگر از همکاران، باعث شده تا فرد زمان بیشتری را با آنان بگذراند. ادامه اضافهکاری برای مدت طولانی و همکاری با دیگر کارکنان برای پیشرفت امور روابط کاری با همکاران را بهبود میدهد؛ همچنین ارتباطی صمیمی به وجود میآورد.
اضافه کاری مفیدتر از شغل دوم داشتن
اضافهکاری بهتر از داشتن شغل دوم است؛ چرا که افراد در شغل دوم نیاز به آموزش مهارتهای متفاوت، کسب تجربههای جدید و عادتکردن به محیط جدید دارند. اما در اضافهکاری، افراد در همان مکان براساس آموزههای کنونی خود ساعتهای بیشتری کار کرده و درآمدشان را افزایش میدهند.
عدم نیاز به جذب نیروی اضافی
اضافهکاری موضوع کمبود کارکنان را بدون نیاز به جذب نیروی اضافی حل میکند. لذا خیال کارفرما از گرفتن نیروی جدید راحت خواهد بود.
معایب اضافه کاری
اضافهکاری در قانون کار هرچند که با توافق و رضایت طرفین (کارفرما و کارکنان) صورت میگیرد، اما ریسکها و معایبی برای آنان به همراه دارد:
تأثیر منفی بر روی سلامت جسمی
اضافهکاری بر سلامت جسم تأثیر منفی میگذارد. با وجود اینکه چند ساعت اضافهکاری در طول روز آنچنان بزرگ به نظر نمیرسد، اما نداشتن تحرک (پشت میز نشستن) برای سلامت مضر خواهد بود. همچنین اضافهکاری در شغلهایی که فرد کارهای بدنی سنگین میکند نیز سلامت بدن را به خطر خواهد انداخت. لذا در صورت آسیب رسیدن به جسم و به دنبال آن نیاز به مراجعه به پزشک، گرفتن مرخصی و اختصاص زمانی برای بازیابی توانایی کامل جهت اشتغال، ارزش اضافهکاریهای چندساعته را نخواهد داشت.
تأثیر منفی بر روی سلامت روانی
برخی از افراد به خاطر حجم بالای کار و مطالبات مدیر خود، به اضافه کاری میپردازند. این افراد بهدنبال حجم بالای وظایف خود و افزایش تعهدات کاری، استرش و فشار روحی بیشتری را متحمل خواهند شد.
کاهش زمان شخصی
افرادی که اضافهکاری میکنند، دیگر زمانی برای زندگی شخصی و خانوادگی نخواهند داشت. در واقع با اضافهکاری، تعادل بین کار و زندگی شخصی فرد بر هم میخورد؛ داشتن تعادل مناسب بین کار و زندگی شخصی، زندگی شاد، موفقتر و سالمتری را برای فرد فراهم میآورد.
افزایش احتمال نارضایتی شغلی
افراد با اضافهکاری ممکن است که یک نارضایتی و بیمیلی نسبت به ادامه شغل خود داشته باشند. همه کارگران و کارمندان دوست دارند تا از شغلی که در آن هستند بیشترین بهره را ببرند؛ اما زمانی که ببینند بیشتر وقت خود را صرف شغل خود کرده و از زندگی شخصی و خانوادگی خود چیزی متوجه نمیشوند، علاقه و اشتیاقشان را برای ادامه فعالیت از دست میدهند. همچنین توانایی خلاقیت و حل مسائل و مشکلات را نخواهند داشت. به عبارتی بهرهوری در محیط کار کاهش پیدا کرده و به دنبال آن امکان ارتقا شغلی برای فرد وجود نخواهد داشت.
امکان دریافتنکردن حقوق اضافه کاری
کارکنان بسیاری هستند که به دنبال افزایش درآمد، با اضافهکاری هستند. اما اغلب افراد ساعت اضافهکاریشان ثبت نشده و حقوقی دریافت نمیکنند. متاسفانه کارفرمایانی هستند که ساعات و روزهای اضافهکاری کارکنان خود را به عنوان ساعات کاری جبرانکننده روزهای مرخصی آنان در نظر میگیرند. همچنین کارکنانی هم که دستمزد ساعتی دریافت میکنند نیز با این مشکل روبهرو میشوند.
دستمزد کارمندها در قرارداد کار
حداقل دستمزد کارمندان در ابتدای هر سال مشخص شده که این موضوع بر عهده شورای عالی کار است. دستمزد شامل مجموع وجه نقد یا غیر نقد در قبال انجام کار کارمند میشود. میزان افزایش حداقل دستمزد به طور معمول با توجه به درصد تورم سال خواهد بود. این تورم را بانک مرکزی به صورت سالانه به مراکز آمار کشور اعلام میکند. محاسبه حقوق و دستمزد دارای فرمول مخصوصی است:
- دستمزد کار تمام وقت ( 44 ساعت در هفته به جز ایام تعطیل و جمعهها)
- دستمزد کار کارمزدی ( میزان حقوق بابت انجام مقدار مشخص کار که به لحاظ کمی قابل اندازهگیری باشد)
- دستمزد کار ساعتی ( محاسبه و پرداخت دستمزد به ازای هر ساعت از کار)
توجه داشته باشید که اگر ساعت کار بیشتر از 8 ساعت در روز و 44 ساعت در هفته باشد، باید مابقی آن ساعتها به صورت اضافهکاری با کارمند محاسبه شود.
ضرورت آشنایی کارفرمایان و کارکنان با قانون اضافه کاری
آشنایی با قانون اضافه کاری در قانون برای کافرمایان، کارگران و کارمندان مسئله بسیار مهمی به حساب میآید. افراد با دانستن چگونگی دستمزد آنها در قرارداد کار، انواع اضافهکاری و نحوه محاسبه آن میتوانند حق و حقوق خود را بهتر دریافت کنند. اضافهکاری مزایا و معایب مختلفی دارد که فرد با سنجیدن شرایط میتواند آن را استفاده کرده یا نکند. قانون اضافهکاری شرایط خاصی دارد که هر دو طرف (کارفرما و کارمند) باید با اطلاع از تمام بایدها و نبایدها به درستی آن را اجرا کرده و به حق و حقوق خود برسند.
در این مطلب به بررسی کامل موضوع اضافه کاری در قانون کار پرداختیم. در صورت داشتن هرگونه سوال در بخش نظرات با ما در میان بگذارید تا در اسرع وقت پاسخگوی شما عزیزان باشیم. همچنین در صور نیاز به مشاوره بیمه تامین اجتماعی و قانون کار از طریق فرم مشاوره یا شماره تماسهای زیر از خدمات مرکز صبا مشاور در این زمینه استفاده نمائید.
